Przypisanie struktur powstałych w roku 2011 na terenie Centrum konkretnym rzemiosłom wynikało z konieczności zapewnienia prezenterom maksymalnie dobrych warunków do ekspozycji. Jednocześnie rekonstrukcje domostw opierały się na udokumentowanych w czasie badań archeologicznych pozostałościach budynków kultury przeworskiej, w obrębie których stwierdzono ślady prowadzonej działalności rzemieślniczej. Dlatego przynajmniej w stosunku do części odtwarzanych struktur istnieje możliwość stwierdzenia, że są to budowle bezpośrednio nawiązujące do prezentowanego w nich lub obok nich rzemiosła. Podsumowując należy zaznaczyć, że przekrój wytwórczości eksponowany w strefie barbarzyńskiej i rzymskiej jest znaczący, bo zwiedzający może zapoznać się z wykonywaniem przedmiotów z żelaza, srebra czy brązu, dowiedzieć się o tajnikach pędzenia dziegciu i jego zastosowaniu, poznać różne techniki garncarskie i plecionkarskie, sposoby odróbki drewna, poroża, kości czy skóry ale także prześledzić umiejętności bardzo rzadko spotykane, jak produkcja paciorków szklanych, wyrobów z bursztynu czy układanie rzymskich mozaik. W wielu przypadkach wyroby rzemieślnicze odznaczają się artystycznym poziomem wykonania i tradycją części „Dymarek” realizowanej dotychczas na „Piecowisku” stał się szeroki zakres autorskich prezentacji, które przygotowywane są przez twórców z terenu całej Polski i spoza jej granic reprezentujących różne instytucje i stowarzyszenia oraz działających indywidualnie[1].

Szkic projektowy chaty "złotnika" na terenie Centrum. Rys. Valery Zinkevich

Świętokrzyskie Centrum Archeologii Doświadczalnej miało za zadanie odpowiednie rozłożenie akcentów wielowątkowego projektu. Osią komunikacyjną ale również symboliczną stała się kamienna droga, nawiązująca do drogi rzymskiej, wzdłuż której zaplanowano rekonstrukcje poszczególnych obiektów. Droga ta jest również granicą dwóch zasadniczych, wspomnianych powyżej stref – rzymskiej i barbarzyńskiej. W fazie koncepcji określono przede wszystkim funkcje budynków, które miały być przedmiotem rekonstrukcji. W trakcie realizacji Centrum Archeologiczno-Kulturowego uznano, że merytorycznie najbardziej uzasadniona będzie próba nawiązania do struktur znanych z badań osad kultury przeworskiej[2]. Przedmiotem rekonstrukcji stały się obiekty:

  1. Chata „złotnika” z Wrocieryża[3], gm. Michałów, woj. świętokrzyskie. Funkcja została nadana obiektowi na potrzeby projektu.
  2. Chata „hutnicza” ze Skał, gm. Nowa Słupia, woj. świętokrzyskie (por. Orzechowski 2007, 101, ryc. 17). Oryginalny obiekt został odkryty w sąsiedztwie piecowiska hutniczego badanego przez K. Bielenina i S. Orzechowskiego w 1991 roku.
  3. Chata „brązownicza” ze Stobnicy-Trzymorgi, gm. Ręczno, woj. łódzkie (por. Wiklak 1983, ryc. 11.). Funkcja została nadana obiektowi na potrzeby projektu.
  4. Ziemianka i warsztat bursztyniarski ze Świlczy, gm. loco, woj. podkarpackie(por. Gruszczyńska 1997, ryc. 6). Zespół ten powstał w związku z prezentacją w ramach projektu obróbki bursztynu.
  5. Chata „kowala” z Wólki Łasieckiej, gm. Bolimów, woj. łódzkie (por. Bender, Barankiewicz 1962). Istnieje hipoteza, że chata należała do kowala, który dysponował niewielkim piecem hutniczym, co autorzy badań wywnioskowali na podstawie obecności żużli w wypełnisku jamy, będącej pozostałością po oryginalnej budowli.
  6. Wiata nad piecowiskiem dymarskim. Obiekt ten nie nawiązuje do konkretnego źródła archeologicznego, chociaż wykonany został w technologii odpowiadającej charakterowi innych konstrukcji na terenie Centrum. Główną jego funkcją jest osłonięcie rekonstrukcji piecowiska dymarskiego przed czynnikami atmosferycznymi.
  7. Chata – „sauna” z Modlniczki[4], gm. Wielka Wieś, woj. małopolskie. Funkcja obiektu została mu przypisana na drodze konsultacji z autorem badań terenowych, który uznał ją za prawdopodobną. Wewnątrz budynku z Modlniczki znajdował się duży piec o konstrukcji kamienno-glinianej nie zawierający materiału wskazującego na jego użytkowanie w celach produkcyjnych, stąd uznano, że mógł on pełnić funkcję pieca łaziębnego.
  8. Chata „rybaka” z Nieszawy Kolonii, gm. Józefów, woj. lubelskie (por. Stasiak-Cyran 1999) Rekonstrukcja została zbudowana nad oczkiem wodnym, powstałym dzięki wykorzystaniu zagłębienia dawnego stawu podworskiego, które znalazło się w obrębie inwestycji.
  9. Chata „tkaczki” z Inowrocławia, woj. kujawsko-pomorskie (por. Bednarczyk 1987). Funkcja opiera się na odkryciu ciężarków do krosien pionowych w wypełnisku obiektu, który był podstawą dla rekonstrukcji.
  10. Budynek halowy z Wólki Łasieckiej, gm. Bolimów, woj. łódzkie (por. Bender, Barankiewicz 1962, ryc. 4). Obiekt mógł pełnić funkcje mieszkalne i stanowić jednocześnie schronienie dla hodowanych zwierząt. W stosunku do budowli halowych, można domyślać się jednak również jakiejś innej, specjalnej funkcji, np. o charakterze reprezentacyjnym.
  11. Zadaszenie – wiata nad zespołem pieców garncarskich[5] powstałym w nawiązaniu do obiektów z Igołomi, gm. Igołomia-Wawrzeńczyce, woj. małopolskie (por. Dobrzańska 1990, 151, Tabl. LXI).

Szkic projektowy chaty "kowala" na terenie Centrum. Rys. Valery Zinkevich 

Ww. struktury strefy „barbarzyńskiej” zostały zrealizowane na terenie dawnego „Piecowiska” oraz w rejonie oczka wodnego, za strumieniem rozdzielającym kompleks. Zastosowano zróżnicowane technologie budowy ścian (plecionkowa, sumikowo-łątkowa, zrębowa) oraz dachów (pokrycie trzcinowe i darniowe) celem ekspozycji różnorodnych możliwości budowniczych kultury przeworskiej. W większości dwuspadowe dachy odtworzono w przeważającej liczbie przypadków w oparciu o konstrukcję sochowo-ślemieniową. W stosunku do rozplanowania śladów konstrukcyjnych odnotowanych w czasie badań archeologicznych stosowano w niektórych przypadkach modyfikacje, których zakres był jednak nieznaczny i wynikał z dostosowania do planowanej funkcji poszczególnych struktur lub z potrzeby stabilizacji konstrukcji. Różny był również stan zachowania obiektów przewidzianych do odtworzenia i odnotowane w publikacjach próby ich interpretacji nie mogą być generalnie uznane za w pełni satysfakcjonujące. Dlatego powstały skansen archeologiczny nawiązuje do konkretnych budowli kultury przeworskiej, znanych ze źródeł, ale poszczególne budynki nie aspirują do rangi dokładnych czy też idealnie wiernych oryginałom rekonstrukcji. Nie umniejsza to w żaden sposób ekspozycyjnej i edukacyjnej funkcji Centrum, m.in. z uwagi na zastosowane rozwiązania, całkowicie zbieżne ze stanem wiedzy o technicznych możliwościach ludności kultury przeworskiej. Przekonanie o edukacyjnej wartości dokonanych rekonstrukcji można również odnieść do obiektów powstałych w wyznaczonej w obrębie Centrum strefy „rzymskiej”, gdzie powstały:

  1. „Wał Hadriana” – odcinek fortyfikacji rzymskich (kamienno-ziemno-drewnianych) odtworzony w oparciu o rozpoznane fazy budowy wału Hadriana i limesu górnogermańsko-retyckiego (por. Johnson 1987; Baatz 2000; Becker i in. 2001; Kemkes 2006; Breeze i in. 2011)
  2. Burga – wieża obserwacyjno-sygnałowa powiązana funkcjonalnie z limesem rzymskim. Budowlę tę oparto o rozwiązania zastosowane w rekonstrukcjach wykonanych wcześniej w Lorch (Niemcy) i Vechten (Holandia). Posłużono się przy tym modyfikacją otworu wejściowego w stosunku do zakładanego dla takich wież[6], polegającą na umieszczeniu wejścia na poziomie parteru, co umożliwia łatwiejsze zwiedzanie obiektu. Analogiczne rozwiązanie zastosowano w wieży strażniczej z Lorch[7].

Rekonstrukcja drewnianej rzymskiej wieży obserwacyjnej - burgi na CKA w Nowej Słupi. Fot. A. Przychodni 

Infrastruktura Centrum obejmuje również zlokalizowany na „Piecowisku” tzw. „Długi dom”, czyli budynek administracyjny, którego elewacja i pokrycie dachowe nawiązują do rekonstrukcji obecnych na terenie „iron-age-village” w Lejre(Dania). Natomiast zupełnie współczesne budowle znalazły się na peryferiach kompleksu. Jest to wspomniany wcześniej „amfiteatr” i budynek sanitariatów. W roku 2011, w czasie „Dymarek”, teren Centrum Kulturowo-Archeologicznego był wykorzystywany wyłącznie na potrzeby realizacji projektu „Człowiek i Żelazo w pierwszych wiekach naszej ery”. Chociaż scena amfiteatru posłużyła wówczas jedynie dla uroczystego otwarcia XLV Dymarek Świętokrzyskich, otoczona płotem plecionkowym widownia, była z powodzeniem wykorzystywana w czasie pokazów o charakterze gremialnym, które z pewnością nie mogłyby mieć miejsca w innych częściach kompleksu.

Po zakończeniu budowy CKA, ŚSDP postanowiło przystąpić do EXARC – europejskiego stowarzyszenia grup i instytucji zajmujących się archeologią doświadczalną i opieką nad muzeami „na świeżym powietrzu”.

W latach 2011-2013 opieka nad CKA ze strony ŚSDP sprowadzała się w praktyce wyłącznie do okresu związanego bezpośrednio z organizacją „Dymarek Świętokrzyskich”. Obecnie trwają prace nad zmianą sposobu użytkowania Centrum Kulturowo-Archeologicznego, zatem można mieć nadzieję, że sprawowanie tej opieki w formie bardziej trwałej będzie w najbliższej przyszłości możliwe.


[2]Istotną pomoc w doborze obiektów przeznaczonych do odtworzenia okazała Agata Kunicka-Zyzman, przygotowująca pracę doktorską w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego dotyczącą budownictwa związanego z interesującą nas kulturą. Wspierała ona później również nadzór merytoryczny nad budową poszczególnych struktur, pełniony przez ŚSDP.

[3]Dokumentacja obiektu z Wrocieryża została uprzejmie udostępniona przez autorów badań - Kingę Rybę i Dariusza Grenia, za co serdecznie dziękujemy.

[4]Niepublikowane badania Krakowskiego Zespołu do Badań Autostrad. Plan chaty z Modlniczki, stan. 2 udostępniony za zgodą prowadzącego prace wykopaliskowe, Marcina M. Przybyły, za co serdecznie dziękujemy.

[5]Zespół obiektów garncarskich wraz z zadaszeniem został wykonany z inicjatywy i ze środków ŚSDP, jako uzupełnienie ekspozycji Centrum. Podobnie większość obiektów produkcyjnych (piece dymarskie, paleniska, prażaki i mielerze) była przygotowywana przez stowarzyszenie i osoby z nim współpracujące bezpośrednio przed realizacją „Dymarek Świętokrzyskich” w roku 2011.

[6]Ponieważ wieże pełniły również funkcję obronną, wejścia do tych obiektów umieszczano na wyższym poziomie i dostępne były one zapewne z użyciem drabiny.

[7]Zagadnienie limesu rzymskiego i struktur z nim powiązanych posiada bardzo bogatą literaturę, której pełne przytoczenie w tym miejscu jest niemożliwe. „Strefa rzymska” wyznaczona w Nowej Słupi powstała w oparciu o wiele źródeł i jest kompilacyjną próbą odtworzenia elementów „rzymskiego pogranicza”. Nie odwołuje się jednak do konkretnego miejsca na limesie, ponieważ, zgodnie z programem Centrum, stanowi wyłącznie historyczne tło dla całości ekspozycji.